Pominięcie w testamencie i darowizny za życia – kiedy dziecko może domagać się zapłaty po śmierci rodzica?

Osoby pominięte w testamencie często odkładają podjęcie działań, ponieważ nie znają wartości spadku, czekają na zakończenie postępowania spadkowego albo próbują porozumieć się z rodziną. Tymczasem roszczenie o zachowek po rodzicach nie może być dochodzone bez ograniczenia czasowego.

Jako adwokat Gabriela Więckowska zwracam uwagę, że w sprawach o zachowek kluczowe znaczenie ma nie tylko ustalenie należnej kwoty, lecz także prawidłowe obliczenie terminu przedawnienia. Jego początek zależy między innymi od tego, czy rodzic pozostawił testament oraz przeciwko komu kierowane jest roszczenie.

Ile wynosi termin przedawnienia zachowku?

Podstawowy termin przedawnienia wynosi pięć lat. Nie zawsze liczy się go jednak od śmierci rodzica.

Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, roszczenie uprawnionego do zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia ogłoszenia testamentu. W przypadku roszczenia przeciwko osobie, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę albo zapis windykacyjny, termin wynosi pięć lat od otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że w sprawach dotyczących darowizn termin liczony od otwarcia spadku rozpoczyna się w dniu śmierci rodzica.

Testament – od kiedy liczyć pięć lat?

Jeżeli rodzic sporządził testament, pięcioletni termin co do zasady rozpoczyna się w dniu jego otwarcia i ogłoszenia przez sąd albo notariusza. Nie jest to więc automatycznie dzień śmierci rodzica.

Przykładowo, jeżeli rodzic zmarł 10 stycznia 2024 roku, ale testament został ogłoszony 15 maja 2024 roku, termin dotyczący roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu co do zasady należy liczyć od 15 maja 2024 roku.

Sąd Najwyższy wskazał, że rozpoczęcie biegu przedawnienia nie jest uzależnione od tego, czy osoba uprawniona wiedziała o ogłoszeniu testamentu albo znała dokładny skład spadku. Brak zawiadomienia o ogłoszeniu testamentu sam w sobie nie przesuwa początku terminu.

Dlatego osoba rozważająca zachowek po rodzicach powinna możliwie szybko ustalić, czy testament został ogłoszony i w jakiej dokładnie dacie.

Co w przypadku darowizny mieszkania lub domu?

Częstym źródłem sporu jest sytuacja, w której rodzic jeszcze za życia przekazał mieszkanie, dom albo działkę tylko jednemu dziecku. Po jego śmierci pozostałe dzieci dowiadują się, że w spadku nie pozostał już wartościowy majątek.

Taka darowizna może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Przepisy przewidują, że przy jego ustalaniu do spadku dolicza się określone darowizny oraz zapisy windykacyjne. Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

W takiej sytuacji nie należy czekać na ogłoszenie testamentu, jeżeli roszczenie ma zostać skierowane przeciwko obdarowanemu. Termin może bowiem biec już od dnia śmierci rodzica.

Czy brak wiedzy o majątku zatrzymuje przedawnienie?

Zwykle nie. Sam fakt, że uprawniony nie znał wartości nieruchomości, nie posiadał wszystkich dokumentów albo nie wiedział o części majątku, nie oznacza automatycznie, że termin nie biegnie.

W orzecznictwie zdarzają się wyjątkowe sytuacje, w których uwzględnia się obiektywny brak możliwości dochodzenia roszczenia. Nie należy jednak zakładać, że sąd zastosuje taki wyjątek w każdej sprawie. Sąd Najwyższy podkreśla, że uznanie zarzutu przedawnienia za nadużycie prawa jest możliwe jedynie w szczególnych okolicznościach.

Prowadząc sprawy o zachowek po rodzicach, rekomenduję działanie przed upływem podstawowego terminu zamiast opierania strategii na późniejszym przekonywaniu sądu, że opóźnienie było usprawiedliwione.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Samo wysłanie listu albo wiadomości z żądaniem zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Kodeks cywilny przewiduje, że przerwanie następuje między innymi przez czynność podjętą bezpośrednio przed sądem w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia oraz przez uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Po przerwaniu termin biegnie na nowo, a gdy przerwanie nastąpiło przez czynność sądową – nie rozpoczyna ponownego biegu do zakończenia postępowania.

Wezwanie do zapłaty jest jednak przydatne. Może rozpocząć negocjacje, doprowadzić do ugody albo spowodować, że druga strona uzna roszczenie. Nie powinno być natomiast traktowane jako pewny sposób zabezpieczenia terminu przedawnienia.

Co zrobić, gdy nie znam dokładnej wartości zachowku?

Brak pełnej wiedzy o majątku nie powinien prowadzić do całkowitej bezczynności. W pozwie można przedstawić roszczenie na podstawie dostępnych informacji, a następnie w toku postępowania zgłaszać wnioski dowodowe dotyczące wartości nieruchomości, darowizn, rachunków bankowych czy innych składników.

Sąd Najwyższy wskazał, że wniesienie pozwu o zapłatę zachowku może przerwać bieg przedawnienia całego roszczenia również wtedy, gdy ostatecznie należna kwota okaże się wyższa od początkowo wskazanej w pozwie.

Nie oznacza to, że pozew można przygotować bez żadnych wyliczeń. Trzeba określić podstawę roszczenia, osobę zobowiązaną oraz przynajmniej wstępnie oszacować wartość spadku i należnego udziału.

Czy postępowanie spadkowe przerywa przedawnienie?

Samo prowadzenie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku nie zawsze daje bezpieczeństwo. Nie należy automatycznie zakładać, że dopóki sprawa spadkowa trwa, termin dochodzenia zachowku nie upływa.

Sąd Najwyższy przyjął jednak, że w sprawie między spadkobiercami ustawowymi złożenie przez osobę uprawnioną wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy może przerwać bieg przedawnienia jej roszczenia o zachowek wobec spadkobiercy ustawowego.

Skutek konkretnej czynności zależy jednak od rodzaju dziedziczenia, treści wniosku i osoby, przeciwko której ma zostać skierowane późniejsze roszczenie. Każdą sprawę należy więc przeanalizować indywidualnie.

Jakich dokumentów potrzebuję?

Przygotowując sprawę o zachowek po rodzicach, proszę klientów przede wszystkim o:

• akt zgonu rodzica,
• testament i dokument potwierdzający datę jego ogłoszenia,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• umowy darowizny zawarte przez rodzica,
• odpisy ksiąg wieczystych,
• informacje o rachunkach, oszczędnościach i długach,
• korespondencję dotyczącą rozliczenia zachowku,
• dowody wcześniejszych wpłat lub uznania roszczenia.

Na podstawie tych materiałów ustalam, kiedy rozpoczął się termin, przeciwko komu należy skierować żądanie oraz jakiej kwoty można dochodzić.

Podsumowanie

Roszczenie o zachowek po rodzicach przedawnia się zasadniczo po pięciu latach, ale data rozpoczęcia terminu zależy od okoliczności sprawy.

Przy testamencie termin co do zasady liczy się od jego ogłoszenia. W przypadku roszczeń związanych z darowizną lub zapisem windykacyjnym pięć lat liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci rodzica.

Nie warto odkładać działań do momentu pełnego wyjaśnienia wszystkich składników majątku. Wysłanie wezwania do zapłaty może nie wystarczyć do przerwania przedawnienia, podczas gdy wniesienie właściwego pozwu pozwala skuteczniej zabezpieczyć roszczenie.

Jako adwokat Gabriela Więckowska pomagam ustalić termin przedawnienia, zgromadzić dokumenty, obliczyć należną kwotę i przygotować sprawę o zachowek po rodzicach.